صنعت پتروشیمی و فشارهای نوظهور
صنعت پتروشیمی، همواره یکی از پیشرانهای رشد اقتصادی ایران بوده، اما همزمان از جمله صنایعی است که بالاترین سطح مصرف انرژی و تولید گازهای گلخانهای را به خود اختصاص داده است. با افزایش بحرانهای اقلیمی، تحولات بازارهای جهانی و سختگیری نهادهای بینالمللی در زمینه الزامات محیطزیستی، صنایع پتروشیمی بهویژه در کشورهای درحالتوسعه، ناچارند از مدلهای سنتی فاصله بگیرند.
در این میان، شرکت صنایع پتروشیمی خلیجفارس، بهعنوان بزرگترین هلدینگ پتروشیمی کشور، طی سالهای اخیر اقداماتی قابلتوجه در راستای پیادهسازی اصول توسعه پایدار، کاهش انتشار آلایندهها، بازچرخانی آب، و حفظ تنوع زیستی انجام داده است.
خالص انتشارات صفر تا ۲۰۵۰؛ هدفگذاری استراتژیک
یکی از اصلیترین گامهای هلدینگ، تدوین برنامهای برای دستیابی به خالص انتشارات صفر (Net Zero) تا سال ۲۰۵۰ است؛ هدفی که همسو با توافقنامه اقلیمی پاریس و استانداردهای جهانی تعریف شده است.
مطابق این برنامه، شرکت متعهد شده تا انتشار سالانه ۱۶ تا ۱۹ میلیون تن CO2 معادل را به صفر نزدیک کند. فاز اول این برنامه، کاهش ۱۵ درصدی انتشارات تا سال ۲۰۳۰ از مبنای سال ۲۰۲۴ است؛ معادل کاهش ۲.۸ میلیون تن CO2e که از طریق اقدامات مشخصی دنبال میشود:
جمعآوری گازهای فلر داخلی: ۵ درصد کاهش
کاهش شدت مصرف انرژی: ۱ درصد کاهش
توسعه انرژیهای تجدیدپذیر: ۹ درصد کاهش
درختکاری و احیای جنگلهای مانگرو: ۲۸۰ هزار تن کاهش CO2 در سال
در کنار این، برنامههایی برای بهرهبرداری از گاز فلر در پالایش گاز بیدبلند (۲۵ میلیون تن CO2e/yr) و هویزه (۱۴ میلیون تن CO2e/yr) نیز در دستور کار قرار گرفته که بهعنوان اقدامات جبرانی خارج از مرزهای مستقیم عملیاتی شرکت محسوب میشوند.
آب؛ از چالش تا راهکار
در مناطق صنعتی جنوب کشور، بحران کمآبی در حال تبدیلشدن به معضل اصلی برای صنایع انرژیبر است. پتروشیمی خلیجفارس با انتخاب راهبرد «دورریز صفر» (Zero Liquid Discharge) تلاش کرده این بحران را به فرصتی برای پایداری تبدیل کند.
در عسلویه، شرکت مبین انرژی وظیفه تأمین آب صنعتی با شیرینسازی آب دریا را برعهده دارد و پسابها را پس از تصفیه مجدد به چرخه تولید بازمیگرداند. در ماهشهر نیز پتروشیمی فجر آب صنعتی را از کارون تأمین کرده و پسابها را تا حد استانداردهای سازمان حفاظت محیطزیست تصفیه و دفع میکند.
در کنار این، پروژههایی برای استفاده از پساب شهری در پتروشیمی ایلام و پالایش گاز بیدبلند تعریف شدهاند. در پتروشیمی بندر امام نیز پروژهای با بودجه بیش از ۵۸۹ هزار میلیارد ریال و ۲۶ میلیون یورو در دست اجراست که ظرفیت بازیابی بیش از ۴۰ هزار مترمکعب پساب در روز را دارد.
در مجموع، اجرای سیستم ZLD در طرحهای جدید از جمله پتروشیمی دهدشت، اندیمشک و الماس ماهشهر بهصورت الزامی ابلاغ شده است.
تنوع زیستی؛ ورود صنعت به زیستبومهای حساس
یکی از وجوه کمتر دیدهشده اقدامات زیستمحیطی هلدینگ، حمایت از تنوع زیستی در نوار ساحلی جنوب کشور است؛ منطقهای که هم حساس و هم آسیبپذیر است.
در عسلویه، شرکت مبین انرژی از سال ۱۳۹۱ با همکاری اداره محیطزیست محلی، پروژه حفاظت از لاکپشتهای پوزه عقابی را اجرا میکند. این گونه که در فهرست سرخ IUCN بهعنوان گونهای در معرض خطر شناخته میشود، بهصورت فصلی برای تخمگذاری وارد سواحل نایبند میشود. عملیات پلاکگذاری، بیومتری، نگهبانی از لانهها و رهاسازی پس از تولد در این پروژه اجرا شده و تا سال ۱۳۹۷ تداوم داشته است.
در پارک ملی دیر–نخیلو، پتروشیمی نوری از سال ۱۳۹۲ در پروژهای تحقیقاتی برای شناخت و حفاظت از دلفین گوژپشت مشارکت دارد. این پروژه با همکاری بخش خصوصی، اداره کل محیطزیست استان بوشهر، مؤسسههای علمی و جامعه محلی انجام شده و بهعنوان نمونهای موفق از مشارکت چندبخشی در حفاظت از گونههای دریایی شناخته میشود.
در منطقه ماهشهر نیز، کاشت بیش از ۸ میلیون نهال از گونه حراء (مانگرو) در دستور کار قرار گرفته است؛ گیاهی که باقدرت جذب CO2 و تثبیت خاکهای شور ساحلی، نقشی کلیدی در کاهش اثرات اقلیمی ایفا میکند.
پایش، شفافیت و تعامل با نهادهای محیطزیست
از دیگر اقدامات گروه صنایع پتروشیمی خلیجفارس میتوان به نصب آنالایزرهای پایش آنلاین بر روی کلیه دودکشها، اجرای دستورالعمل LCA (ارزیابی چرخه حیات) برای محصولات، و اندازهگیری شدت مصرف انرژی و فلرینگ بهصورت روتین در کلیه شرکتهای تابعه اشاره کرد.
تعامل با سازمان حفاظت محیطزیست در سطح ملی و استانی نیز تقویت شده است. برگزاری غرفه در نمایشگاههای محیطزیست، مشارکت در اجلاسهای جهانی نظیر کاپ ۲۸ و کاپ ۲۹، و چاپ کتابهایی درباره گونههای زیستی جنوب کشور، بخشی از تلاشهای شرکت برای گسترش دیپلماسی محیطزیستی داخلی و خارجی بوده است.
مسیر پرچالش، اما الزامی
بدیهی است که رسیدن به اهدافی چون "خالص انتشارات صفر"، در بستری همچون اقتصاد ایران که همچنان وابسته به سوختهای فسیلی، یارانه انرژی و محدودیتهای فناوری وارداتی است، کار سادهای نیست. بسیاری از فناوریهایی که شرکتها برای کاهش کربن نیاز دارند، مشمول تحریم یا هزینهبر هستند.
بااینحال، تجربه نشان داده شرکتهایی که زودتر خود را با الزامات جهانی وفق میدهند، شانس بیشتری برای حفظ بازار، جذب سرمایه خارجی و ارتقای برند خود دارند. حرکت هلدینگ خلیجفارس در این مسیر را میتوان تلاشی آگاهانه برای عبور از تهدیدهای بیرونی و ورود به بازیگری زیستمحیطی در سطح منطقهای دانست.
توسعه پایدار، ضرورتی غیرقابل تعویق
اقدامات زیستمحیطی هلدینگ پتروشیمی خلیجفارس، اگرچه هنوز در ابتدای مسیر است، اما در مقیاس صنعت سنگین ایران گامی مهم تلقی میشود. از تصفیه پسابها تا درختکاری و نجات دلفینها، این شرکت در حال تغییر چهره صنعتی خود به یک بازیگر مسئولیتپذیر است.
آنچه اهمیت دارد، تداوم این مسیر، شفافیت در گزارشدهی، و همکاری گستردهتر با جامعه مدنی و دانشگاههاست. توسعه پایدار در صنایع بزرگ، زمانی معنا پیدا میکند که نهتنها محیطزیست، بلکه اقتصاد و جامعه نیز از آن منتفع شود.