| لیلا آذری |

|  رئیس محیط زیست گروه صنایع پتروشیمی خلیج‌فارس |

پنجم ماه ژوئن هر سال، به‌عنوان روز جهانی محیط زیست از سوی سازمان ملل برای افزایش آگاهی مردم نسبت به حفاظت از محیط زیست و ترغیب سیاست‌مداران به گرفتن تصمیماتی برای رویارویی با تخریب محیط زیست انتخاب شده‌ است. مصادف با همین روز در ایران نیز، تاریخ ۱۶ لغایت ۲۳ خردادماه به‌عنوان روز و هفته محیط زیست نام‌گذاری شده تا بهانه‌ای جهت جلب توجه اذهان عمومی و دولتمردان به مقوله حفاظت از محیط زیست باشد. بدین‌وسیله همه ما وظیفه داریم در حد اختیارات و وظایف خود به این موضوع توجه کرده و اقداماتی را انجام دهیم.

شعار روز جهانی محیط زیست برای سال ۲۰۲۵ «پایان دادن به آلودگی پلاستیکی» تعیین شده است. افزایش سریع سطوح آلودگی پلاستیک، نشان‌دهنده یک موضوع جدی زیست‌محیطی جهانی است که بر ابعاد زیست‌محیطی، اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی توسعه پایدار تأثیر منفی می‌گذارد. طبق آمار، زباله‌های پلاستیکی جهان تقریباً سه برابر شده و تا سال ۲۰۶۰ به حدود ۱.۲ میلیارد تُن می‌رسد. بر همین اساس و به‌منظور کنترل آلودگی پلاستیک، این نتیجه حاصل گردیده که باید کل چرخه حیات پلاستیک، از زمان تولید پلیمرهای اولیه ناشی از منابع فسیلی نفت و گاز تا مصرف و تولید پسماند آن، مدیریت گردد. این فرایند که تحت عنوان ارزیابی زیست‌محیطی چرخه حیات محصول یا LCA (Life Cycle Assessment) شناخته می‌شود، در آن تمامی پیامدهای زیست‌محیطی یک محصول در کل چرخه حیات آن باید بررسی و کمینه گردد. به‌عنوان مثال، اثرات زیست‌محیطی یک نمونه پلاستیک، از ابتدا تا انتهای چرخه تولید، باید مورد کنترل و مدیریت قرار گیرد. در این فرایند، کاهش اثرات زیست‌محیطی محدود به بازیافت ضایعات پلاستیکی نمی‌شود، بلکه فرایند تولید آن نیز باید کنترل و حتی محدود گردد؛ چراکه تولید بی‌رویه محصولات پلیمری اولیه یکی از دلایل اصلی مصرف‌گرایی و تولید پسماندهای پلاستیکی است و ضمن بازیافت زباله‌های پلاستیکی که در طبیعت رها می‌شوند، تولید آن‌ها نیز باید محدود گردد.

از طرفی، طبق بررسی‌های بین‌المللی، چرخه تولید پلاستیک سریع‌ترین منبع تولید انتشارات گازهای گلخانه‌ای یا کربن در دنیا است که طبق فرایند LCA یکی دیگر از پیامدهای منفی زیست‌محیطی چرخه تولید پلاستیک است. طبق یک سناریو، این چرخه تا سال ۲۰۴۰، ۱۹ درصد انتشارات گازهای گلخانه‌ای جهان را به خود اختصاص می‌دهد.

دو قانون در اتحادیه اروپا در رابطه با پلاستیک‌ها وضع گردیده که یکی از آن‌ها برنامه اقتصاد چرخشی است. در این قانون، برنامه‌های حمایتی برای تولید پلاستیک‌های زیست‌تجزیه‌پذیر و بازیافت‌پذیر اجرا شده است. از سال ۲۰۲۱، تولید و استفاده از محصولات پلاستیکی یک‌بار مصرف مانند نی، قاشق و چنگال پلاستیکی و لیوان‌های پلی‌استایرنی در اتحادیه اروپا ممنوع شد.

در ایالت‌هایی مانند کالیفرنیا و نیویورک، قوانین بسیار سخت‌گیرانه‌ای برای کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی و استفاده از پلاستیک‌های زیست‌پایدار به اجرا درآمده است. این قوانین شامل مالیات بر محصولات پلاستیکی و تشویق به بازیافت هستند.

از سال ۲۰۲۲ در هند نیز، بعد از اروپا، استفاده از محصولات پلاستیکی یک‌بار مصرف ممنوع اعلام گردید.

در سال ۲۰۲۳، کانادا استفاده از شش نوع پلاستیک مشکل‌ساز، از جمله کیسه‌های پلاستیکی و نی‌های نوشیدنی را ممنوع کرد.

در چین نیز از سال ۲۰۲۰، برنامه‌ای برای کاهش تدریجی مصرف پلاستیک آغاز شده است. این برنامه شامل ممنوعیت استفاده از کیسه‌های پلاستیکی غیرقابل بازیافت در شهرهای بزرگ و تشویق به تولید پلاستیک‌های زیست‌پایدار است.

همه الزامات و قوانین وضع‌شده و در حال وضع، نیاز به وجود یک کنوانسیون بین‌المللی جهت ایجاد محدودیت و کنترل تولید پلاستیک را در سطح بین‌المللی پدید آورده است.

در ایران، منبع اصلی تولید پلیمر و پلاستیک، منابع فسیلی یعنی نفت و گاز است. در صورتی که در اروپا، علاوه بر منابع فسیلی، تکنولوژی‌های جدید بر پایه Bio-based که تجدیدپذیر هستند نیز در حال رشد است. مضافاً بر این دو منبع، بازیافت پلاستیک نیز به‌عنوان یک منبع دیگر در دنیا مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس این رویکرد، یک توافق بین‌المللی بسیار مهمی تحت عنوان محدودیت تولید پلاستیک با هدف کاهش آلودگی پلاستیکی جهانی، از طریق محدود کردن تولید، استفاده از پلاستیک‌های یک‌بارمصرف و افزایش بازیافت آغاز شده است. این توافق می‌تواند باعث تغییرات قابل‌توجهی در تجارت پلاستیک شود؛ زیرا کشورها ممکن است نیاز به انطباق با استانداردهای جدید داشته باشند. این توافق از سال ۲۰۲۳ از طرف اروپا آغاز و در حال طی مراحل نهایی است. به‌موجب این کنوانسیون، حتی در تولید محصولات پلیمری صنعت پتروشیمی که از مواد اولیه تولید پلاستیک‌های یک‌بار مصرف می‌باشند نیز محدودیت‌هایی اعمال خواهد شد که باید در دستور کار مدیران تصمیم‌گیر پتروشیمی قرار گیرد. به‌موجب این کنوانسیون، تولید برخی از پلیمرها از جمله PET (پلی‌اتیلن ترفتالات)، PVC (پلی‌وینیل کلراید) و PS (پلی‌استایرن) که از محصولات اصلی پتروشیمی می‌باشند، تحت تأثیر جدی قرار می‌گیرد.

مراحل نهایی این کنوانسیون در حال اجراست و پس از توافق نهایی، تحت یک معاهده الزام‌آور از طرف سازمان ملل متحد برای پایان دادن به آلودگی پلاستیکی تا سال ۲۰۲۵ تصویب خواهد شد. اما هنوز بر سر جزئیات و اهداف معاهده، اختلاف‌نظر وجود دارد.