اخبار

جعفر صارمی

پژوهشگر اقتصادی

صنعت پتروشیمی به عنوان یکی از صنایع مادر در زنجیره ارزش نفت و گاز، نقش کلیدی در ایجاد ارزش افزوده، اشتغال‌زایی و توسعه اقتصادی ایفا می‌کند. در ایران، بر اساس اسناد بالادستی مانند برنامه‌های توسعه و سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، تأکید ویژه‌ای بر تکمیل زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی از بالادست (تولید مواد اولیه مانند اتیلن و پروپیلن) تا پایین‌دست (محصولات نهایی با ارزش افزوده بالا مانند پلاستیک‌های مهندسی، رزین‌های پیشرفته و مواد شیمیایی تخصصی) شده است. سنگاپور، کشوری بدون منابع نفت و گاز طبیعی، با اتکا به موقعیت جغرافیایی استراتژیک در قلب تنگه مالاکا، سیاست‌گذاری هوشمندانه و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی عظیم، از یک اقتصاد خدماتی ساده به یکی از بزرگ‌ترین هاب‌های پتروشیمی آسیا تبدیل شده است. این کشور اکنون بیش از ۳۰ میلیون تن محصولات پتروشیمی در سال تولید می‌کند و حدود ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از این صنعت تأمین می‌کند. مطالعه و بررسی روند توسعه صنعت پتروشیمی سنگاپور، مبحثی آموزنده جهت فهم و شخصی‌سازی آن در زمینه پتروشیمی ایران است.

روند تاریخی توسعۀ صنعت پتروشیمی سنگاپور

توسعه صنعت پتروشیمی سنگاپور را می‌توان در پنج دوره راهبردی توسعه صنعتی خلاصه کرد که هر دوره بر اساس برنامه‌های ملی صنعتی‌سازی تدوین شده است. این روند از دهه ۱۹۶۰ آغاز شد، زمانی که سنگاپور پس از استقلال از مالزی، فاقد هرگونه منابع طبیعی بود و تنها مزیت رقابتی آن، موقعیت بندری استراتژیک و نیروی کار ارزان بود.

در دوره اول (دهه ۱۹۶۰: صنعتی‌سازی اولیه)، دولت بر ایجاد اشتغال از طریق صنایع کاربر تمرکز کرد. صنعت پتروشیمی به عنوان راهبرد اصلی انتخاب شد و با اعطای مشوق‌های مالی اولیه، شرکت‌های چندملیتی مانند Shell و ExxonMobil را جذب کرد. خوراک مورد نیاز (نظیر نفت‌‌خام، نفتا و گاز مایع) کاملاً از طریق واردات از کشور‌های همسایه مانند مالزی، اندونزی و خاورمیانه تأمین می‌شد. این دوره با احداث اولین پالایشگاه‌ها در جزیره Jurong Island همراه بود که بعد‌ها به مرکز اصلی خوشه پتروشیمی تبدیل شد.

دوره دوم و سوم (دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰: هدف‌گذاری صنعتی و ارتقای فناوری) شاهد تغییر پارادایم از صنایع کاربر به سرمایه‌بر بود. مشوق‌های سرمایه‌گذاری اصلاح شد و بر صنایع با فناوری بالا تأکید گردید. دولت زیرساخت‌های عظیم بندری و خطوط لوله ۶۰ کیلومتری داخلی ایجاد کرد تا هزینه‌های نقل و انتقال را ۳۰ درصد کاهش دهد. در این دوره، زنجیره ارزش از پالایش نفت‌خام به تولید محصولات پایه بالادست مانند اتیلن، پروپیلن و بنزن گسترش یافت. همزمان، سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی و تحقیق و توسعه (D&R) آغاز شد و مراکز آموزشی تخصصی مانند مؤسسه A*STAR تأسیس گردید.

دوره چهارم (دهه ۱۹۹۰: خوشه‌سازی و تعاملات) نقطه عطف توسعه بود. بیش از ۱۰۰ شرکت پتروشیمی در Jurong Island مستقر شدند و این منطقه به «سیلیکون ولی پتروشیمی» آسیا تبدیل شد، که ۵۰ درصد ظرفیت پتروشیمی جنوب شرق آسیا را در اختیار دارد (جدول ۲: ظرفیت تولید پتروشیمی سنگاپور در مقایسه با کشور‌های منطقه). نسبت محصولات پایین‌دست به بالادست از ۲۰:۸۰ به ۵۰:۵۰ رسید و ارتباطات B2B (کسب‌وکار به کسب‌وکار) از طریق شبکه‌های دیجیتال تسهیل شد.

دوره پنجم (۲۰۰۰ به بعد: تشویق سرمایه‌گذاری خارجی و نوآوری)، سنگاپور را به صادرکننده برتر محصولات تخصصی تبدیل کرد. تولید سالانه به بیش از ۳۵ میلیون تن رسید، با تمرکز بر محصولات پایین‌دست مانند پلیمر‌های مهندسی، مواد شیمیایی پیشرفته و بیوپلاستیک‌ها. صادرات ۹۰ درصد تولیدات، ارزش افزوده را ۵ برابر نسبت به خوراک خام افزایش داد. این صنعت اکنون بیش از 40 هزار شغل مستقیم ایجاد کرده و با چالش‌های سبز مانند هیدروژن سبز و کاهش انتشار کربن روبه‌رو است؛ اما با رشد سالانه ۴ درصدی، پایداری بالایی دارد.

اگر کل خروجی صنعت پتروشیمی و پالایشگاهی سنگاپور (شامل فراورده‌های پالایشگاهی، مواد اولیه پتروشیمی و محصولات نهایی) را در نظر بگیریم، حجم کل تولید سالانه این صنعت در سنگاپور به طور بسیار تقریبی بین ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تن متغیر است. سنگاپور بر کیفیت، پیچیدگی و ارزش افزوده بالا به‌جای کمیت خالص تولید تمرکز دارد. منطقه جزیره جورونگ قلب این صنعت است و بیش از ۱۰۰ شرکت شیمیایی بزرگ جهانی (مانند اکسون موبایل، شل، سومیومو) در آن فعال هستند. ارزش تولیدات صنعت شیمیایی (شامل پتروشیمی) معمولاً بیش از ۳۰ درصد از کل ارزش تولید صنعتی سنگاپور را تشکیل می‌دهد. سنگاپور در صنعت پتروشیمی بر تولید مواد اولیه و محصولات شیمیایی حاصل از نفت و گاز، مانند الفین‌ها و آروماتیک‌ها تمرکز دارد و برخی از تولیدات این کشور شامل الفین‌ها، اتیلن، پروپیلن، آروماتیک‌ها، پارازایلن، بنزن، محصولات پلیمری و سایر مشتقات، تولیدات پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، استایرن، EO/EG و... است.

۵ استراتژی سنگاپور برای توسعه زنجیره ارزش

عوامل موفقیت سنگاپور در توسعه زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی، بر پایه یک استراتژی خوشه‌ای یکپارچه استوار است که از حلقه‌های ابتدایی (تأمین‌کنندگان مواد اولیه و خوراک) تا حلقه‌های انتهایی (تولیدکنندگان محصولات نهایی و خدمات پس از فروش) را به طور کامل پوشش می‌دهد. این رویکرد نه‌تنها هزینه‌های عملیاتی را به‌طور چشمگیری کاهش داده، بلکه بهره‌وری کلی را افزایش داده و زنجیره ارزش را در برابر شوک‌های خارجی مانند نوسانات قیمت جهانی نفت، تغییرات ژئوپلیتیکی و بحران‌های اقتصادی مقاوم ساخته است. بر اساس تحلیل‌های پژوهشی موجود در گزارش‌های تخصصی، پنج عامل کلیدی در این موفقیت نقش داشته‌اند که به صورت پیوسته و با جزئیات کامل و مثال‌های عملی از تجربیات واقعی سنگاپور بررسی می‌شود:

۱. خدمات پشتیبانی قوی و یکپارچه نفت و پتروشیمی: پارک صنعتی جزیره جورونگ به عنوان قلب تپنده این صنعت، خدمات لجستیک و امنیتی پیشرفته‌ای برای انتقال، ذخیره و پردازش مواد شیمیایی خطرناک و سمی ارائه می‌دهد و این خدمات شامل بسته‌بندی، مخلوط کردن، خرد کردن، غربالگری، توزیع، دانه‌بندی و انبارداری محصولات پلاستیکی و مواد شیمیایی خاص است که بیش از ۸۰ شرکت خدماتی در این خوشه مستقر هستند و هزینه‌های عملیاتی را تا ۳۰ درصد کاهش داده‌اند. زیرساخت‌های تلفیقی شامل ۶۰ کیلومتر خطوط لوله داخلی برای انتقال مستقیم مواد از پالایشگاه‌ها به واحد‌های پتروشیمی بدون نیاز به حمل‌ونقل جاده‌ای است که زمان توقف تولید را از ۱۰ درصد به کمتر از ۲ درصد رسانده و شرکت‌هایی مانند شرکت شهرسازی جورونگ خدمات تعمیرات، نگهداری و بیمه را ارائه می‌دهند که درآمد مستقل از سرمایه‌گذاری‌های اولیه ایجاد کرده و پایداری بلندمدت خوشه را تضمین می‌کند. تأثیر این خدمات بر زنجیره ارزش به گونه‌ای است که حلقه‌های بالادست مانند پالایش نفت‌خام به نفتا را به پایین‌دست مانند تبدیل به پلیمر‌ها متصل کرده و نسبت محصولات نهایی را به ۷۰ درصد رسانده است.

 برای مثال، شرکت مهندسی روتاری یک مجتمع خدمات مهندسی طراحی کرده و خدمات نگهداری موجود در پارک را ارائه می‌دهد، درحالی‌که شرکت‌هایی مانند کاتو، سمبکورپ، پایانه نفتی و اودفجل خدمات ذخیره‌سازی، بسته‌بندی و افزودن ارزش به مواد شیمیایی مانند خرد کردن و الک کردن را انجام می‌دهند و این شرکت‌ها نه تنها به صنایع پتروشیمی، بلکه به صنایع شیمیایی جهانی مانند کلنس، شورون، گسپروم و شرکت‌های مالزیایی، هندی و اندونزیایی سرویس می‌دهند و از این رو، جزیره جورونگ به یک مرکز جهانی خدمات پشتیبانی تبدیل شده که صرفه‌جویی در هزینه‌های لجستیک، دریانوردی، کشتیرانی و انبارداری را از طریق تلفیق با مجتمع‌های پتروشیمی و پالایشگاه‌ها فراهم می‌کند.

۲. تأمین پایدار خوراک: علی‌رغم فقدان منابع طبیعی داخلی، سنگاپور با انعقاد قرارداد‌های بلندمدت ۱۵ الی ۲۰ ساله با تأمین‌کنندگان جهانی مانند قطر، عربستان سعودی و اندونزی، پایداری خوراک را تضمین کرده و بیش از ۸۰ درصد خوراک شامل نفتا، گاز مایع و اتان از طریق واردات متنوع تأمین می‌شود که این تنوع ریسک نوسانات قیمت جهانی و تنش‌های ژئوپلیتیکی را به طور مؤثری کاهش داده است. استراتژی تنوع‌بخشی شامل ترکیب قرارداد‌های تهاتری با خرید‌های نقدی است که وابستگی به یک منبع خاص را به کمتر از ۲۰ درصد محدود کرده و این پایداری، ظرفیت تولید اتیلن را به ۴ میلیون تن در سال رسانده و پایه‌ای محکم برای توسعه بخش پایین‌دست فراهم کرده است. در مقابل تجربیات ناموفق برخی کشور‌ها که عدم پایداری خوراک منجر به توقف پروژه‌های بزرگ شده، سنگاپور با ایجاد انبار‌های استراتژیک به مدت ۹۰ روز، ریسک‌های احتمالی را خنثی کرده و زنجیره را از بالادست خام به پایین‌دست پیشرفته به‌طور پیوسته متصل ساخته است؛ این رویکرد با احداث پتروپایگاه‌ها و قرارداد‌های بلندمدت، تضمین‌کننده جریان مداوم مواد اولیه بوده و امکان برنامه‌ریزی دقیق تولید را فراهم آورده است.

۳. بخش مالی قوی: شبکه‌ای گسترده از بانک‌های بزرگ جهانی از کشور‌های هلند، فرانسه، آمریکا، ژاپن و خود سنگاپور در مناطق تجارت نفتی این کشور فعال هستند و تأمین مالی پروژه‌های بزرگ پتروشیمی را تسهیل می‌کنند، در‌حالی‌که مشوق‌های مالیاتی هدفمند شامل معافیت ۱۰ الی۲۰ ساله برای محصولات پایین‌دست و یارانه ۵۰ درصدی برای تحقیقات و توسعه، جذابیت سرمایه‌گذاری را به طور چشمگیری افزایش داده است. صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر برای استارتاپ‌های حوزه بیوپتروشیمی بیش از ۵ میلیارد دلار سرمایه جذب کرده‌اند و این حمایت‌های مالی، انتقال از محصولات پایه بالادست به محصولات تخصصی پایین‌دست مانند مواد دارویی و رزین‌های مهندسی را تسریع کرده و ارزش افزوده را ۵ برابر افزایش داده است. نقش این بخش مالی در جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، سهم آن را به ۳۰ درصد کل سرمایه‌گذاری‌های صنعت رسانده که عمدتاً به پروژه‌های پایین‌دست اختصاص یافته و جریان مالی پایدار را برای تکمیل زنجیره ارزش تضمین کرده است؛ این شبکه بانکی با سرویس‌دهی به بیش از ۱۰۰ شرکت نفتی و پتروشیمی، این امر را به یک ابزار کلیدی برای تأمین مالی تبدیل کرده است.

۴. نهاد تسهیل‌گر قوی: هیئت توسعه اقتصادی و شرکت شهرسازی جورونگ (‌ (JTCبه عنوان نهاد‌های رگولاتوری متمرکز، برنامه‌ریزی یکپارچه در حوزه نفت و پتروشیمی را بر عهده دارند و مجوز‌ها را در کمتر از ۶ ماه صادر می‌کنند، در‌حالی‌که شبکه‌های تسهیل‌گری برای تعاملات کسب‌وکار به کسب‌وکار ایجاد کرده‌اند. روابط سه‌جانبه دولت- صنعت- دانشگاه از طریق آژانس علم، فناوری و تحقیقات، ۲۰ درصد نوآوری‌ها را تأمین می‌کند و مراکز تحقیق و توسعه مشترک، فناوری‌های پیشرفته کاتالیست را توسعه داده‌اند؛ ایجاد سامانه یک پنجره واحد برای تمام مجوز‌ها، زمان راه‌اندازی پروژه را از ۲ سال به ۶ ماه کاهش داده و این نهاد‌ها تعاملات از تأمین‌کنندگان خوراک تا تولیدکنندگان نهایی را هماهنگ کرده و بهره‌وری زنجیره را ۴۰ درصد افزایش داده‌اند. شورای صنعت شیمیایی سنگاپور نیز به عنوان تنها نماینده تولیدکنندگان شیمیایی، ارتباط کارآمد بین شرکت‌های صنعت و دولت را برقرار می‌کند، نیاز‌های صنعت را به دولت منتقل کرده و سیاست‌گذاری را بر اساس واقعیت‌های میدانی هدایت می‌نماید.

۵. استراتژی خوشه: احداث مجتمع‌های پتروپایگاه با زیرساخت‌های یکپارچه، تمامی عناصر زنجیره ارزش را از تأمین خوراک و دانش فنی تا توزیع و خدمات پشتیبانی پوشش می‌دهد و جزیره جورونگ با بیش از ۱۰۰ شرکت، شبکه ارتباطی کارآمد بین بازیگران ایجاد کرده و خلق ارزش را در سطوح مختلف تضمین می‌کند. خوشه‌سازی جغرافیایی با تمرکز شرکت‌ها در یک مکان، هزینه‌های حمل را ۳۰ درصد و زمان تحویل را ۵۰ درصد کاهش داده است. توسعه متوازن با تغییر نسبت بالادست به پایین‌دست از 80:20 به 70:30، تولید محصولات متنوع و با ارزش افزوده بالا را ممکن ساخته است. پایداری بلندمدت با قرارداد‌های بلندمدت و تمرکز بر تحقیقات و توسعه، خوشه را در برابر رقابت جهانی مقاوم نگه داشته و اکنون خدمات صادراتی مانند مشاوره لجستیک ارائه می‌دهد؛ این استراتژی با ایجاد ارتباط کارآمد بین دولت، صنعت و مراکز تحقیقاتی، منابع انسانی، مالی و زیرساختی را یکپارچه کرده و توسعه متوازن صنعت پتروشیمی را تضمین نموده است.

وضعیت کنونی و چشم‌انداز آینده

امروز، سنگاپور به عنوان دومین صادرکننده محصولات پتروشیمی در آسیا (پس از چین) جایگاه خود را تثبیت کرده و تولید سال ۲۰۲۳ آن به ۳۵ میلیون تن با ارزش صادراتی ۵۰ میلیارد دلار رسیده است. حدود ۶۴ درصد از تولید ناخالص داخلی سنگاپور در سال ۲۰۱۶ (معادل ۱۵۴ میلیارد دلار) به بخش نفت، پتروشیمی و محصولات مرتبط اختصاص داشته و صادرات محصولات پتروشیمی نقش کلیدی در این سهم ایفا کرده است. درآمد خوشه پتروشیمی و شیمیایی سنگاپور طی سال‌های ۲۰۰۵ الی ۲۰۱۴ رشد چشمگیری داشته و درآمد گروه مواد شیمیایی پیشرفته و پلیمر‌ها همواره بیش از ۵۰ درصد درآمد گروه پتروشیمی پایه بوده است. این نسبت نشان‌دهنده توسعه موفق بخش پایین‌دست است، جایی که ارزش افزوده مواد شیمیایی تخصصی (مانند مونومر‌ها، اتانول، استات وینیل، اتیلن اکسید، پروپیلن، گلیکول‌ها و اکسالن‌ها) متناسب با انتظار افزایش یافته و نسبت محصولات نهایی به کل تولید به بیش از ۷۰ درصد رسیده است. با این حال، درآمد خوشه مواد شیمیایی پایه (بالادست) کمتر از بخش پیشرفته بوده و این اختلاف، حاکی از عدم توسعه کامل حلقه‌های میانی است، هرچند دولت سنگاپور از طریق برنامه‌های مشترک با آژانس علم، فناوری و تحقیقات (A*STAR) و هیئت توسعه اقتصادی، بر ارتقای تحقیق و توسعه در این حوزه تمرکز کرده و رشد آرام درآمد‌های تخصصی را تسریع نموده است.

علی‌رغم موفقیت‌ها، رقابت فزاینده با تولیدکنندگان خاورمیانه (مانند عربستان و قطر با هزینه‌های خوراک پایین‌تر)، انتقال اجباری به اقتصاد سبز (کاهش انتشار کربن تا ۳۰ درصد تا ۲۰۳۰ بر اساس تعهدات پاریس) و افزایش هزینه‌های نیروی کار (با نرخ بیکاری کمتر از ۲ درصد و تمرکز بر نیروی متخصص وارداتی) از چالش‌های کلیدی هستند. با این وجود، GDP سرانه 80000 دلاری و رتبه ۱ شاخص رقابت‌پذیری جهانی (گزارش مجمع جهانی اقتصاد، ۲۰۲۳) به سنگاپور امکان حفظ موقعیت برتر را داده است. جزیره جورونگ با بیش از ۱۰۰ شرکت (۱۲۰ شرکت در ۲۰۲۵)، ظرفیت تولید اتیلن 4.5 میلیون تن و انبار‌های استراتژیک ۱۲۰ روزه، به هاب لجستیک جهانی تبدیل شده و ۸۵ درصد خوراک از واردات متنوع (قطر، عربستان، اندونزی، آمریکا و استرالیا) تأمین می‌شود. گزارش‌های به‌روز (مانند Singapore Chemicals ۲۰۱۶ از Global Business Reports) تأکید دارند که سهم پایین‌دست به ۷۵ درصد کل تولید افزایش یافته و سرمایه‌گذاری در بیوپتروشیمی و هیدروژن سبز بیش از ۱۲ میلیارد دلار جذب شده است.

سنگاپور با استراتژی «پتروشیمی هوشمند و پایدار»، هدف‌گذاری کرده تا ظرفیت تولید به ۵۰ میلیون تن برسد و سهم صادرات سبز به ۴۰ درصد افزایش یابد. پروژه‌های کلیدی شامل فاز جدید جزیره جورونگ با تمرکز بر اقتصاد دایره‌ای (بازیافت ۶۰ درصدی مواد)، همکاری با A*STAR برای کاتالیست‌های کربن‌صفر و جذب ۲۰ میلیارد دلار FDI در فناوری‌های نوین است. بر اساس روند‌های ۲۰۰۵ الی ۲۰۱۴ (رشد ۷ الی ۱۰ درصدی سالانه درآمد پایین‌دست)، انتظار می‌رود ارزش افزوده ۵ برابری ادامه یابد و اشتغال تخصصی به ۱۲۰ هزار نفر برسد. دولت با تمدید مشوق‌های مالیاتی ۲۵ ساله و سامانه دیجیتال یک پنجره واحد، زمان راه‌اندازی پروژه‌ها را به ۴ ماه کاهش داده و ریسک‌های ژئوپلیتیکی را با تنوع تأمین‌کنندگان خنثی می‌کند. این چشم‌انداز، تکمیل زنجیره ارزش از بالادست (نفتا و اتان) تا پایین‌دست (مواد دارویی و رزین‌های پیشرفته) را تضمین کرده و سنگاپور را به رهبر آسیایی پتروشیمی سبز تبدیل می‌نماید.

6 درس سیاستی برای صنعت پتروشیمی ایران

سنگاپور علی‌رغم عدم برخورداری کامل از منابع هیدروکربوری، با اتخاذ استراتژی خوشه‌ای یکپارچه در جزیره جورونگ، تأمین خوراک از طریق قرارداد‌های بلندمدت با کشور‌های قطر، عربستان، امارات، اندونزی و مالزی (دو خط لوله گاز از مالزی و اندونزی)، و ایجاد روابط سه‌جانبه دولت- صنعت- دانشگاه، موفق به توسعه متوازن از بالادست (نفتا و گاز مایع) تا پایین‌دست (محصولات شیمیایی پیشرفته) شده است. ایران با شباهت‌های کلیدی مانند وابستگی به هیدروکربن‌ها و تفاوت‌های مثبت (وجود منابع گاز طبیعی فراوان، حدود ۳۴ تریلیون مترمکعب ذخیره اثبات‌شده)، می‌تواند این الگو را با تطبیق محلی پیاده‌سازی کند. در سال ۲۰۱۶، سهم پتروشیمی و نفت از تولید ناخالص داخلی سنگاپور ۶۴ درصد (۱۵۴ میلیارد دلار) بوده، در‌حالی‌که ایران با پتانسیل تولید ۱۰۰ میلیون تن محصولات پتروشیمی تا ۱۴۰۵، نیاز به تکمیل زنجیره ارزش دارد. این درس‌ها بر پایه شش عامل کلیدی موفقیت سنگاپور تدوین شده و به صورت پیوسته تشریح می‌شوند.

1- ایجاد نهاد رگولاتوری یکپارچه مشابه هیئت توسعه اقتصادی و شرکت شهرسازی جورونگ (JTC)

این نهاد شامل نمایندگانی از وزارت تجارت و صنعت، دفاع، منابع انسانی و سازمان‌های آب و مخابرات است، برنامه‌ریزی یکپارچه را بر عهده داشته و مجوز‌ها را در کمتر از ۶ ماه صادر می‌کند. این نهاد از ابتدا دولتی بوده و به مرور به‌سمت خصوصی‌سازی حرکت کرده و درآمد‌های مستقل از خدمات ایجاد نموده است. ایران می‌تواند «هیئت توسعه ملی پتروشیمی» زیر نظر ریاست‌جمهوری برای هماهنگی وزارت نفت، صمت، اقتصاد و جهاد کشاورزی تأسیس کند تا زمان صدور مجوز از ۲۴ ماه فعلی به ۹ ماه از طریق سامانه دیجیتال «یک پنجره واحد» کاهش یابد و روابط سه‌جانبه را ارتقا دهد، زمین‌های صنعتی را رقابتی واگذار کند و تعاملات کسب‌وکار به کسب‌وکار را تسهیل نماید، همانند جذب شرکت‌هایی مانند شل، اکسون موبیل و میتسوی در جورونگ.

2- تأمین پایدار خوراک با رویکرد قراردادی بلندمدت و ایجاد پتروپایگاه‌های تلفیقی

جایی که سنگاپور بدون منابع داخلی با قرارداد‌های بلندمدت از چهار شرکت اصلی (شل، اکسون موبیل، پتروناس و پالایشگاه جورونگ) و واردات نفت‌خام، گاز طبیعی مایع و نفتا پایداری را تضمین کرده و با احداث مجتمع‌های تلفیقی نفت- پتروشیمی شرکت‌های بزرگ را جذب نموده، الگویی است که ایران می‌تواند با اختصاص ۲۰ درصد گاز طبیعی داخلی (از میدان‌های پارس جنوبی) به پروژه‌های پایین‌دست با قرارداد‌های ۱۵ ساله تهاتری دنبال کند. ایجاد «عسلویه-۲» به‌عنوان خوشه صنعتی یکپارچه با ۷۰ کیلومتر خط لوله داخلی، انبار‌های ۱۲۰ روزه و خدمات لجستیک برای اتصال پالایشگاه‌ها به واحد‌های پلیمری و شیمیایی پیشرفته، وابستگی به صادرات خام را کاهش داده و ظرفیت اتیلن را از ۴ به ۱۰ میلیون تن افزایش می‌دهد.

3- مشوق‌های مالی هدفمند برای پایین‌دست و تشکیل شبکۀ بانکی قوی

همانند آنچه سنگاپور با مشوق‌های اولیه برای صنعتی‌سازی و سپس تغییر به صنایع با فناوری بالا و شبکه‌ای از بانک‌های جهانی (هلند، فرانسه، آمریکا، ژاپن و سنگاپور) در مناطق تجارت نفتی ایجاد کرده که بیش از ۱۰۰ شرکت نفتی را تأمین مالی می‌کند، در ایران با معافیت مالیاتی ۱۵ ساله برای محصولات تخصصی (رزین‌ها، پلیمر‌های مهندسی)، یارانه ۵۰ درصدی تحقیق و توسعه و صندوق سرمایه‌گذاری مشترک ۵ میلیارد دلاری با بخش خصوصی قابل اجراست تا انتقال از بالادست به پایین‌دست تسریع شود.

4- تقویت روابط سه‌جانبه دولت- صنعت- دانشگاه و تمرکز بر نوآوری

 مانند آنچه سنگاپور با ایجاد مراکز تحقیقاتی و ارتقای رابطه سه‌جانبه از طریق A*STAR و شورا‌های صنعتی مانند شورای صنعت شیمیایی انجام داده، در ایران با تخصیص ۱ درصد درآمد پتروشیمی (حدود ۱ میلیارد دلار سالانه) به صندوق تحقیق و توسعه دانشگاهی- صنعتی با دانشگاه‌های شریف، تهران و امیرکبیر و همکاری با شرکت‌های چینی و روسی برای انتقال فناوری و ایجاد پارک‌های فناوری پتروشیمی در عسلویه و ماهشهر پیگیری شود، مشابه جذب DuPont و Mitsui در جورونگ.

5- ثبات اقتصادی، جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و خوشه‌سازی جغرافیایی

بر پایه استراتژی «تشویق سرمایه‌گذاری خارجی» سنگاپور که سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی را به ۳۰ درصد رسانده و با خوشه جورونگ (شبکه ارتباطی کارآمد) هزینه‌ها را ۳۰ درصد کاهش داده، در ایران با تضمین بازگشت سرمایه ۱۰ ساله با بیمه سرمایه‌گذاری و ایجاد «پارک‌های پتروشیمی سبز» در سواحل مکران و خوزستان برای افزایش سهم سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی از ۵ به ۲۵ الی۳۰ درصد و یکپارچه‌سازی خدمات پشتیبانی (لجستیک، نگهداری) محقق می‌شود.

6 - انتقال تدریجی به اقتصاد سبز و پایداری بلندمدت

همانند آماده‌سازی سنگاپور برای دوره بعدی رشد با تمرکز بر فناوری‌های سبز، در ایران با سرمایه‌گذاری مشترک ۲ میلیارد دلاری در هیدروژن سبز و بیوپتروشیمی با هدف کاهش وابستگی به صادرات خام تا ۵۰ درصد تا ۲۰۳۰ و نرخ بازیافت ۶۰ درصدی مواد پیش می‌رود. تجربه سنگاپور اثبات می‌کند که با ایجاد رگولاتور قدرتمند، سیاست‌گذاری هوشمند، خوشه‌سازی و تکمیل زنجیره ارزش، حتی بدون منابع طبیعی می‌توان به قطب جهانی پتروشیمی تبدیل شد. برای ایران، اجرای این درس‌ها ارزش افزوده را ۳ الی ۵ برابر افزایش می‌دهد، 100 هزار شغل جدید ایجاد می‌کند و اقتصاد را در برابر شوک‌های خارجی مقاوم می‌سازد.

برخی از منابع پژوهش:

- گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درخصوص صنعت پتروشیمی سنگاپور

- انجمن صنایع شیمیایی سنگاپور (Singapore Chemical Industry Council - SCIC)

- هیئت توسعه اقتصادی سنگاپور (JTC Corporation)

- آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)

- https://www.scic. sg/

- https://www.jtc.gov. sg/

- IHS Markit / S&P Global Commodity Insights:

- https://www.spglobal.com/commodityinsights/

- https://www.iea.org/countries/singapore

- https://www.opisnet.com