صنعت پتروشیمی، بهعنوان حلقه اتصال منابع عظیم هیدروکربوری کشور (منابع طبیعی مثل نفت و گاز که جزو مهمترین و اصلیترین منابع انرژی در دنیا هستند و ایران هم یکی از بزرگترین دارندگان آن است) با زنجیره گستردهای از صنایع پاییندستی، نقش تعیینکنندهای در ایجاد ارزش افزوده، اشتغالزایی، ارزآوری و کاهش خامفروشی ایفا میکند. این صنعت امروز نهتنها یک فعالیت اقتصادی، بلکه یک ظرفیت ملی برای تحقق توسعه پایدار، ارتقای توان فناورانه و تقویت تابآوری اقتصادی کشور بهشمار میرود.
صنعت پتروشیمی ایران با تکیه بر دانش متخصصان داخلی و بهرهگیری از ظرفیتهای عظیم طبیعی، توانسته در سالهای اخیر به جایگاهی قابل توجه در منطقه و جهان دست پیدا کند. این صنعت نهتنها موتور محرک بسیاری از صنایع پاییندستی است، بلکه سهم بسزایی در ارزآوری، کاهش وابستگی به صادرات خام و حرکت بهسوی اقتصاد دانشبنیان دارد.
۸ دی یادآور تلاشهای خستگیناپذیر مهندسان، کارشناسان، کارگران و مدیرانی است که با وجود چالشها، مسیر توسعه و خودکفایی را هموار کردهاند. بیتردید آینده صنعت پتروشیمی در گرو نوآوری، توجه به توسعه پایدار، حفظ محیطزیست و استفاده حداکثری از توان داخلی خواهد بود.
اقتصاد ایران بهطور سنتی بر منابع نفت و گاز استوار بوده است، با این حال، تجربه دهههای گذشته نشان داده که اتکای صرف به صادرات مواد خام، نهتنها توسعه پایدار را تضمین نمیکند، بلکه کشور را در برابر نوسانات بازارهای جهانی و محدودیتهای سیاسی آسیبپذیر میسازد.
در این میان، صنعت پتروشیمی بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای عبور از خامفروشی و حرکت بهسوی تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر مطرح شده است؛ محصولات پتروشیمی، برخلاف نفت خام، دامنه وسیعی از کاربردها را در صنایع مختلف از جمله خودروسازی، کشاورزی، پزشکی، ساختمانسازی، بستهبندی، نساجی و لوازم خانگی پوشش میدهند. همین تنوع، این صنعت را به یکی از پیشرانهای اصلی توسعه صنعتی تبدیل کرده و نقش آن را در زنجیره تولید ملی پررنگتر ساخته است.
صنعت پتروشیمی ایران از دهه 1340 شمسی با بهرهبرداری از نخستین واحدهای تولیدی آغاز به کار کرد. در آن زمان، هدف اصلی استفاده بهینه از منابع گازی و ایجاد صنایع مکمل نفت بود. با گذر زمان و بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این صنعت مسیر متفاوتی را تجربه کرد؛ مسیری که با وجود وقفههایی ناشی از جنگ تحمیلی، تحریمها و محدودیتهای بینالمللی، در نهایت به تثبیت جایگاه ایران در جمع تولیدکنندگان مهم محصولات پتروشیمی منطقه منجر شد. دهههای اخیر را میتوان دوره بلوغ و گسترش ظرفیتهای صنعت پتروشیمی ایران دانست؛ دورهای که در آن توسعه مجتمعهای بزرگ، تنوعبخشی به سبد محصولات و گسترش بازارهای صادراتی بهطور جدی دنبال شد.
یکی از مهمترین مزیتهای صنعت پتروشیمی، قابلیت بالای آن در ایجاد ارزش افزوده است؛ تبدیل گاز طبیعی و سایر خوراکهای هیدروکربوری به محصولات شیمیایی و پلیمری، چندین برابر ارزش اقتصادی نسبت به فروش خام این منابع ایجاد میکند.
همین ویژگی، صنعت پتروشیمی را به یکی از مؤثرترین ابزارهای تحقق اقتصاد مقاومتی تبدیل کرده است. از سوی دیگر، توسعه این صنعت بهطور مستقیم و غیرمستقیم منجر به ایجاد هزاران فرصت شغلی در بخشهای مختلف شده است؛ از مهندسی و بهرهبرداری گرفته تا حملونقل، خدمات فنی، صنایع پاییندستی و شرکتهای دانشبنیان.
اشتغالزایی پایدار، بهویژه در مناطق کمتر توسعهیافتهای که بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی در آنها مستقر هستند، از دستاوردهای اجتماعی مهم این صنعت بهشمار میرود.
همچنین، در سالهای اخیر، صنعت پتروشیمی ایران به یکی از عرصههای اصلی بومیسازی دانش فنی و توسعه فناوری تبدیل شده است. محدودیتهای خارجی، هرچند چالشبرانگیز، اما در عینحال زمینهساز تقویت توان داخلی در طراحی، ساخت، راهاندازی و بهرهبرداری از واحدهای پتروشیمی بودهاند به طوری که امروز بخش قابل توجهی از کاتالیستها، تجهیزات فرآیندی، نرمافزارهای کنترلی و خدمات مهندسی مورد نیاز این صنعت توسط شرکتهای داخلی تأمین میشود. این دستاورد نهتنها وابستگی خارجی را کاهش داده، بلکه زمینه رشد شرکتهای دانشبنیان و انتقال دانش به نسل جدید متخصصان را نیز فراهم کرده است. از سوی دیگر صادرات محصولات پتروشیمی یکی از منابع اصلی ارزآوری کشور محسوب میشود؛ تنوع محصولات صادراتی و گستره بازارهای هدف، این امکان را فراهم کرده تا صنعت پتروشیمی نقش مهمی در تعادل تراز تجاری ایفا کند. در شرایطی که صادرات نفت خام با محدودیتهایی مواجه بوده، پتروشیمی توانسته است بخشی از این خلأ را جبران کند. با این حال، حفظ و گسترش بازارهای صادراتی مستلزم ارتقای کیفیت محصولات، رعایت استانداردهای بینالمللی، تنوعبخشی به سبد صادراتی و توجه به دیپلماسی اقتصادی است؛ موضوعاتی که در آینده این صنعت نقشی تعیینکننده خواهند داشت. با این اوصاف و با وجود دستاوردهای قابل توجه، صنعت پتروشیمی با چالشهای متعددی مواجه است؛ تأمین پایدار خوراک، نوسانات قیمت جهانی، محدودیتهای زیرساختی، مسائل زیستمحیطی، تحریمها و رقابت فزاینده در بازارهای جهانی از مهمترین این چالشها هستند. در کنار این موارد، ضرورت توسعه صنایع پاییندستی و جلوگیری از صادرات محصولات نیمهخام، بهعنوان یکی از مطالبات اصلی کارشناسان مطرح است؛ بدون تکمیل زنجیره ارزش، بخشی از ظرفیت واقعی صنعت پتروشیمی بلااستفاده باقی خواهد ماند. موضوع مهم دیگری که نمیتوان در همین رابطه، به سادگی از آن عبور کرد محیطزیست و توسعه پایدار است؛ امروزه توسعه صنعتی بدون توجه به الزامات زیستمحیطی، نهتنها پذیرفتهشده نیست، بلکه هزینههای بلندمدت سنگینی به همراه خواهد داشت. صنعت پتروشیمی نیز از این قاعده مستثنا نیست. کاهش آلایندهها، بهینهسازی مصرف انرژی، مدیریت پسماندها و حرکت بهسوی فناوریهای پاک، از جمله اولویتهایی است که باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. در حقیقت توسعه پایدار در صنعت پتروشیمی به معنای ایجاد توازن میان رشد اقتصادی، مسئولیت اجتماعی و حفاظت از محیطزیست است؛ رویکردی که آینده این صنعت را تضمین خواهد کرد.
به این ترتیب آینده صنعت پتروشیمی ایران وابسته به مجموعهای از تصمیمات راهبردی، سرمایهگذاری هدفمند و بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیتهای داخلی است. توسعه صنایع پاییندستی، جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی، ارتقای بهرهوری، تحول دیجیتال و توجه به نیروی انسانی متخصص از جمله الزامات اساسی برای ورود به مرحلهای جدید از رشد و بالندگی این صنعت محسوب میشوند. البته در این مسیر، نقش سیاستگذاری منسجم و هماهنگ، تعامل مؤثر میان دولت و بخش خصوصی و همچنین تقویت زیرساختهای علمی و پژوهشی غیرقابل انکار است.
در پایان اشاره به این مهم ضروری است که ۸ دی و روز ملی صنعت پتروشیمی، فرصتی است برای قدردانی از تلاشهای بیوقفه تمامی فعالان این صنعت راهبردی و طراحی در مسیر آینده آن. صنعت پتروشیمی ایران، با تکیه بر منابع غنی، نیروی انسانی متخصص و تجربه چند دهه فعالیت، ظرفیت آن را دارد که به یکی از ستونهای اصلی توسعه صنعتی و اقتصادی کشور در دهههای پیشرو تبدیل شود؛ تحقق این هدف، مستلزم نگاه بلندمدت، تصمیمگیری علمی و باور به توان داخلی است؛ مسیری که صنعت پتروشیمی را از یک مزیت نسبی به یک مزیت رقابتی پایدار در سطح منطقه و جهان ارتقا خواهد بخشید.
منبع : روزنامه ایران ( ویژه نامه صنعت پتروشیمی)