سیدسجاد قوامی

پژوهشگر کارآفرینی

صنعت پتروشیمی همواره یکی از ستون‌های اصلی رشد صنعتی و توسعه اقتصادی کشور‌ها بوده است؛ صنعتی مادر که ده‌ها زنجیره ارزش را تغذیه کرده و پایه تولید بسیاری از محصولات پیشرفته را فراهم می‌کند. در جهان امروز، کشور‌هایی توانسته‌اند از پتروشیمی به‌عنوان ابزار جهش اقتصادی استفاده کنند که نگاهشان فراتر از تولید مواد اولیه بوده و این صنعت را بخشی از یک سیاست صنعتی منسجم، یکپارچه و بلندمدت تلقی کرده‌اند. در میان نمونه‌های جهانی، کره جنوبی جایگاهی ممتاز دارد؛ کشوری فقیر از نظر منابع طبیعی که با اتکای کامل بر سیاست صنعتی، فناوری و حکمرانی، توانسته از یک تولیدکننده ساده مواد پایه به یکی از پیشروهای آسیایی و جهانی در عرصه مواد پیشرفته، صنایع high-tech نوظهور تبدیل شود. اما موضوع همین نیست، صنعت پتروشیمی کره جنوبی به‌طور سنتی با گسترش صادرات از طریق تأسیسات مرکز نفتا کراکر در مقیاس بزرگ (NCC) با استفاده از مواد خام ارزان قیمت رشد کرده است. با این حال، این الگوی رشد، به دلیل به میان آمدن رقیبانی از چین و منطقه خاورمیانه رقابت‌پذیری خود را از دست داده است. کره جنوبی بزرگ‌ترین واردکننده نفتا در آسیاست. در سال‌های اخیر و پس از جنگ اوکراین که قیمت انرژی افزایش یافت، به تناسب افزایش نرخ خوراک، مشکلات جدی برای صنعت پتروشیمی کره جنوبی پیش آمده است. بر اساس اعلام وزارت صنعت، تجارت و انرژی کره جنوبی، به‌دنبال تردید‌های فزاینده‌ای که در صنعت پتروشیمی جهان رخ داد، انتظار می‌رود بازار‌های جهانی تا سال ۲۰۲۸ با مازاد عرضه محصولات پتروشیمی روبه‌رو شود، زیرا رقابت فزاینده از سوی رقیبان در چین و منطقه خاورمیانه وجود دارد. دولت کره‌جنوبی برای رفع مازاد عرضه مواد خام پتروشیمی، اعلام کرده از بازنگری ساختار کسب و کار حمایت خواهد کرد. این طرح بر بازسازی صنعت اتیلن که سنگ‌بنای بخش پتروشیمی کره جنوبی به شمار می‌آید، از طریق حمایت از فروش دارایی، ادغام و تملک و بسته شدن تأسیسات متمرکز است.

سیاست صنعتی پایدار؛ ستون فقرات توسعۀ کره جنوبی

کره جنوبی از دهه ۱۹۶۰ تاکنون یک ویژگی مهم را حفظ کرده است؛ پایداری سیاستی. برخلاف بسیاری از کشور‌ها که با تغییر دولت‌ها، جهت‌گیری‌های صنعت و اقتصاد دچار نوسان می‌شود، کره یک نسخه بلندمدت توسعه تعریف کرده که به صورت نسلی منتقل شده و دولت‌ها صرفاً مجری تکمیل همان مسیر بوده‌اند. در این الگو، اهداف هر دهه مشخص است، زنجیره‌های اولویت‌دار تعریف شده و نقش دولت، شرکت‌ها و مراکز تحقیقاتی به طور شفاف تعیین می‌شود. همین ثبات موجب شد این کشور به صورت مرحله‌ای از صنایع سبک به صنایع سنگین، سپس پتروشیمی پایه و در نهایت به حوزه‌های فوق پیشرفته برسد. در مراحل نخست، دولت نقش کاملاً مداخله‌گر داشت؛ پروژه‌ها را طراحی می‌کرد، سرمایه‌گذاری می‌کرد و حتی مدیریت مستقیم انجام می‌داد؛ اما از دهه ۹۰ به بعد، کره وارد مرحله «گذار از مالکیت به تنظیم‌گری» شد؛ یعنی دولت به‌جای مالک و مدیر بودن، به سیاست‌گذار و ناظر تبدیل گردید. این تغییر موجب افزایش رقابت، کاهش فساد و رشد نوآوری شد؛ همان حلقه‌ای که در ایران همچنان مفقود است، زیرا دولت هم‌زمان سیاست‌گذار، مالک و مجری است.

از چِبول‌ها تا ایجاد هاب‌های یکپارچه

بخش مهم دیگری از موفقیت کره به ظهور شرکت‌های بزرگ چندرشته‌ای موسوم به چِبول‌ها بازمی‌گردد؛ مجموعه‌هایی مانند LG Chem، Lotte Chemical، SK Innovation و Hanwha که توانستند زنجیره ارزش پتروشیمی را از تولید ماده پایه تا محصولات پیشرفته کامل کنند. این شرکت‌ها با سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری، تحقیق و توسعه، تنوع‌بخشی محصولات، ورود به بازار‌های جهانی و خلق صنایع پایین دستی، موتور اصلی جهش صنعتی کره شدند. این شرکت‌ها برخلاف ساختار پراکنده ایران که در آن واحد‌ها تک‌محصولی، کوچک و فاقد نگاه زنجیره‌ای هستند، یکپارچگی و مقیاس اقتصادی ایجاد کردند. نتیجه آن شکل‌گیری صد‌ها محصول با ارزش افزوده بالا، توسعه فناوری‌های بومی و ایجاد بازار‌های صادراتی مطمئن بود.

کره جنوبی سه هاب عظیم پتروشیمی در یئوسو، اولسان و داسان ایجاد کرده است؛ مناطقی که پالایشگاه، کراکر، خطوط لوله، صنایع پایین‌دستی، مراکز تحقیقاتی و زیرساخت‌های صادراتی در کنار هم قرار دارند. این مدل موجب کاهش هزینه، تسهیل انتقال مواد، ایجاد همکاری میان شرکت‌ها و شکل‌گیری خوشه‌های فناورانه شد. برخلاف این الگو، توسعه پتروشیمی ایران عمدتاً پراکنده، منطقه‌ای و بدون پیوست زنجیره‌ای بوده است؛ ساخت واحد‌ها بدون ارتباط با یکدیگر، زیرساخت‌های تکراری و هزینه‌بر و ایجاد نکردن خوشه صنعتی منسجم باعث شده اقتصاد مقیاس محقق نشود.

آنچه توسعه کره را در دهه‌های اخیر منحصربه‌فرد کرده، تغییر راهبردی این کشور از تولید مواد پایه به مواد فوق‌پیشرفته و صنایع high-tech است. در 10 سال گذشته، کره فهمید که بازار جهانی مواد پایه اشباع شده و رقابت با چین و آمریکا سخت‌تر از قبل است. بنابراین، مسیر آینده خود را بر پایه مواد با ارزش افزوده بالا بنا کرد؛ موادی که برای صنایع الکترونیک، نیمه‌رسانا، نمایشگر، خودرو‌های برقی، تجهیزات پزشکی و باتری ضروری هستند. پلیمر‌های مهندسی دما‌بالا، رزین‌های خاص الکترونیکی، نانوکامپوزیت‌ها، الاستومر‌های ویژه، مواد کارکردی برای چیپ‌ست‌ها و ده‌ها ماده دیگر، نمونه‌هایی از حوزه‌هایی هستند که کره در سال‌های اخیر در آن‌ها سرمایه‌گذاری سنگین انجام داده است. این تغییر جهت باعث شد کره از «تولیدکننده ماده اولیه» به «تأمین‌کننده کلیدی مواد پیشرفته جهان» تبدیل شود.

بخشی از جهش اخیر کره، ورود قدرتمند این کشور به زنجیره جهانی باتری است. شرکت‌های پتروشیمی کره با درک اینکه باتری لیتیومی آینده جهان را شکل می‌دهد، از سال ۲۰۱۴ به طور جدی وارد تولید مواد اولیه باتری شدند. امروز LG Chem، SK Innovation و Lotte Chemical از بازیگران اصلی تولید مواد کاتد، آند، الکترولیت، فیلم جداکننده و مواد شیمیایی مرتبط با انرژی پاک هستند؛ حوزه‌ای که ارزش آن چند برابر صنعت پتروشیمی سنتی خواهد شد. این مدل نشان می‌دهد پتروشیمی فقط تولید پلی‌اتیلن و پروپیلن نیست، بلکه می‌تواند به قلب صنایع نوظهور مانند انرژی پاک، خودرو‌های برقی و الکترونیک تبدیل شود. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که ایران هنوز وارد آن نشده است.

کره‌ جنوبی یکی از پیشگامان جهانی در توسعه پتروشیمی سبز است؛ از تولید پلیمر‌های زیست تجزیه‌پذیر تا بازیافت شیمیایی، استفاده از هیدروژن سبز، پروژه‌های جذب و ذخیره دی‌اکسیدکربن (CCUS) و توسعه کراکر‌های برقی. این کشور معتقد است آینده پتروشیمی متعلق به مواد سبز، مواد هوشمند و مواد high-tech است و به همین دلیل سرمایه‌گذاری سنگین در این حوزه‌ها انجام داده است.

مسیر متفاوت توسعۀ کره جنوبی و ایران

با وجود دسترسی گسترده ایران به منابع نفت و گاز، مسیر توسعه صنعت پتروشیمی کشور بیش از آن که ارزش محور باشد، «خوراک محور» بوده است. همین مسئله سبب شده ایران با وجود ظرفیت‌های فراوان، نتواند به جایگاه جهانی متناسب با توان خود دست یابد. در‌حالی‌که کره بدون داشتن ذره‌ای مزیت طبیعی، زنجیره ارزش کامل را ایجاد کرده، ایران همچنان در حلقه‌های ابتدایی زنجیره متوقف مانده است.

1- دام توسعه مبتنی بر خوراک؛ مزیت کوتاه‌مدت، آسیب بلندمدت

ایران طی سه دهه گذشته بخش عمده سرمایه‌گذاری‌های خود را در واحد‌هایی انجام داده که خوراک ارزان و فراوان در دسترس دارند؛ محصولاتی مانند متانول، اوره، آمونیاک، پلی اتیلن و PVC. اگرچه این محصولات بازار گسترده‌ای دارند؛ اما در پایین‌ترین سطح ارزش افزوده زنجیره پتروشیمی قرار گرفته‌اند.

وابستگی بیش از حد به این محصولات، کشور را در «تله ارزش افزوده پایین» گرفتار کرده است. واحد‌های متعدد مشابه ایجاد شده و رقابت داخلی بر سر خوراک و صادرات محصولات پایه شدت یافته؛ اما حلقه‌های میانی و صنایع پایین‌دستی همچنان دچار ضعف جدی هستند. نتیجه آن ایجاد اقتصادی حجمی، کم سود و آسیب‌پذیر بوده که با کوچک‌ترین نوسان جهانی تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

در مقابل، کره جنوبی مسیر متفاوتی را برگزید. این کشور هم‌زمان با تولید مواد پایه، سرمایه‌گذاری سنگین در حلقه‌های میانی و محصولات پیشرفته انجام داد و زنجیره را به صورت کامل توسعه داد. همین نگاه ارزش‌محور سبب شد کره به جای رقابت در بازار‌های اشباع شده مواد پایه، وارد بازار‌های کم‌رقیب و با ارزش افزوده بالا شود. البته در سال‌های اخیر تولید ارزان‌تر در چین و خاورمیانه تبعاتی برای بخش‌هایی از زنجیره ارزش پتروشیمی کره‌ جنوبی گذاشته است که دولت و صنایع این کشور را مجبور به تغییر رویه کرده است.

2- پراکندگی جغرافیایی؛ عامل اتلاف منابع و قطع ارتباط زنجیره‌ای

یکی از چالش‌های مهم توسعه پتروشیمی در ایران، پراکندگی جغرافیایی گسترده و فقدان هاب‌های یکپارچه است. واحد‌های پتروشیمی در نقاط مختلف کشور – از عسلویه تا ماهشهر، تبریز، ارومیه، کردستان، ایلام و خراسان – بدون پیوند زنجیره‌ای و بدون استفاده از زیرساخت‌های مشترک احداث شده‌اند.

این پراکندگی، چند پیامد منفی کلیدی داشته است؛ افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و انتقال خوراک، ایجاد زیرساخت‌های تکراری و پرهزینه، دشواری ایجاد واحد‌های مکمل در حلقه‌های بعدی، عدم شکل‌گیری خوشه صنعتی منسجم و کاهش رقابت‌پذیری به دلیل نبود اقتصاد مقیاس.

برخلاف این الگو، کره جنوبی تنها سه هاب عظیم ایجاد کرده که در آن پالایشگاه، کراکر، خطوط لوله، صنایع میانی و پایین دستی، مراکز تحقیقاتی و زیرساخت‌های صادراتی همگی در یک مجموعه کنار هم قرار دارند. این یکپارچگی امکان همکاری بین شرکت‌ها، کاهش هزینه‌ها و توسعه محصولات پیشرفته را فراهم کرده است.

3- ضعف ساختاری صنایع پایین‌دستی؛ حلقه گمشده ارزش افزوده

اگرچه ایران در تولید مواد پایه جایگاه قابل توجهی دارد؛ اما صنایع پایین‌دستی همچنان یکی از ضعیف‌ترین حلقه‌های زنجیره ارزش هستند. این صنایع غالباً کوچک، پراکنده و غیررقابتی‌اند و از نظر فناوری، منابع مالی، تحقیق و توسعه و بازار صادراتی دچار چالش‌های عمیق هستند. نبود دسترسی پایدار به مواد اولیه خاص، ضعف فناوری برای تولید کامپاند‌ها، افزودنی‌ها و پلیمر‌های مهندسی و نبود حمایت هدفمند سبب شده تقاضای داخلی کافی برای ایجاد واحد‌های میانی شکل نگیرد. این فضای ناکارآمد برخلاف ساختار کره جنوبی است که در آن صنایع پایین‌دستی پیشران اصلی توسعه بوده و نیاز این صنایع، محرک جهش زنجیره ارزش شده است.

4- ناهماهنگی نهادی و تغییرات مکرر سیاستی

در ایران هیچ نهاد واحدی وجود ندارد که کل زنجیره ارزش پتروشیمی را یکپارچه هدایت کند. تصمیم‌گیری‌ها غالباً منطقه‌ای، سیاسی، کوتاه‌مدت و بدون پیوست فناوری انجام می‌شوند و تغییرات مکرر سیاستی، ریسک سرمایه‌گذاری را بالا می‌برد. نتیجه این پراکندگی تصمیم‌گیری عبارت است از: ساخت واحد‌های مشابه بیش از نیاز، کمبود شدید در برخی حلقه‌های کلیدی مانند پروپیلن، دوباره‌کاری و هزینه دوباره، تأخیر در تکمیل پروژه‌ها و ناتوانی در جذب سرمایه‌گذاری بزرگ. این در حالی است که کره جنوبی از دهه ۱۹۶۰ تاکنون یک سیاست واحد و پایدار داشته و در سال ۲۰۱۹ نیز با بازمهندسی کامل ساختار حکمرانی، هماهنگی میان دولت، شرکت‌ها و مراکز تحقیقاتی را به اوج رساند.

5- ارزش افزوده پایین و آسیب‌پذیری از بازار جهانی

بخش عمده صادرات پتروشیمی ایران در حوزه مواد پایه و نیمه‌ساخته است؛ محصولاتی که در بازار جهانی رقابت شدید دارند، قیمت آن‌ها نوسان بالایی دارد و سود آن‌ها محدود و شکننده است. کوچک‌ترین تحریم یا تغییر در قیمت جهانی می‌تواند بازار ایران را مختل کند. در مقابل، کره جنوبی امروز صادرکننده مواد پیشرفته، پلیمر‌های مهندسی، رزین‌های الکترونیکی، مواد باتری و کامپاند‌های خاص است؛ محصولاتی که بازار آن‌ها تخصصی، پایدار و بسیار ارزشمند است.

6- کم‌توجهی به ایجاد یک نهاد سیاست‌گذار و هماهنگ‌کننده مرکزی

در کره جنوبی سیاست‌گذاری، حمایت مالی، توسعه فناوری، مدیریت صادرات و نظارت بر رقابت‌پذیری تحت یک نهاد متمرکز است. این هماهنگی موجب افزایش سرعت تصمیم‌گیری، کاهش تعارض نهادی و هدایت منسجم زنجیره ارزش شد. این دقیقاً همان ساختاری است که ایران به شدت به آن نیاز دارد.

7- عدم تدوین نقشه راه فناوری ۳۰ ساله

کره مسیر توسعه فناوری مواد پیشرفته را تا افق ۲۰۵۰ تعیین کرده است. این نقشه راه شامل: حوزه‌های اولویت‌دار در مواد high-tech، فناوری‌های حساس که باید بومی شوند، بازار‌های هدف آینده، برنامه توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و چبول‌ها است.

8- عدم‌حمایت ساختاریافته از شرکت‌های فناور کوچک

در کره جنوبی ده‌ها شرکت دانش‌بنیان کوچک در حوزه‌هایی مانند کاتالیست‌ها، نانوکامپوزیت‌ها، مواد فوق‌ خالص و افزودنی‌ها وارد زنجیره تولید شده‌اند. این شرکت‌ها امروز بخش قابل توجهی از نوآوری در صنایع شیمیایی کره را شکل می‌دهند. در ایران این روند به‌صورت جزیره‌ای پیگیری می‌شود.

9- عدم ورود به زنجیره جهانی

یکی از فصول مهم موفقیت کره، ورود هدفمند این کشور به صنعت باتری لیتیومی است؛ صنعتی که ارزش آن طی سال‌های آینده از بسیاری از صنایع انرژی و شیمیایی پیشی خواهد گرفت. این ورود نه به صورت ایجاد کارخانه‌های مونتاژ، بلکه از مسیر مواد اولیه و شیمی پیشرفته صورت گرفت. شرکت‌های پتروشیمی کره امروز تولیدکننده مواد فعال کاتد NCM، NCA، مواد آند، انواع الکترولیت، binder‌های شیمیایی، فیلم‌های جداکننده با خلوص بالا، افزودنی‌های خاص برای باتری‌های EV هستند و بخش عمده بازار آسیا و اروپا را تأمین می‌کنند. این تحول یک پیام مهم برای ایران دارد؛ آینده پتروشیمی در تولید پلیمر‌های عمومی نیست؛ بلکه در پیوند با انرژی پاک، الکترونیک، حمل‌ونقل برقی و مواد هوشمند است.

 بازنگری سیاست‌گذاری پتروشیمی در کره جنوبی

در سال‌های اخیر مزیت رقابتی غول‌های پتروشیمی کره جنوبی زیر فشار تولید ارزان چین و خاورمیانه مورد تهدید جدی قرار گرفته است. تنها هفت سال پیش، شرکت‌های پتروشیمی کره جنوبی رکورد‌های میلیاردی در سودآوری ثبت می‌کردند. شرکت یئوچان ان‌سی‌سی در سال ۲۰۱۷ بیش از یک تریلیون وون سود عملیاتی داشت و نماد رشد و پویایی اقتصادی بود؛ اما امروز با درخواست‌های بودجه اضطراری دست‌به‌گریبان است. چهار شرکت بزرگ لوته کمیکال، ال‌جی کم، هانوا سولوشنز و کومهو پتروکمیکال که در سال ۲۰۲۱ بیش از ۹ تریلیون وون سود عملیاتی داشتند هم سال گذشته با زیان خالص ۸۷۸ میلیارد وونی روبه‌رو شدند و نیمه نخست امسال نیز زیان آن‌ها به ۵۰۰ میلیارد وون رسیده و پیش‌بینی می‌شود رکورد منفی تازه‌ای ثبت کنند. در‌حالی‌که چین با سیل محصولات ارزان، بازار آسیا را قرق کرده و خاورمیانه با فناوری‌های تازه، اتیلن را به قیمت یک‌سوم کره می‌سازد، غول‌های پتروشیمی کره برای نفس کشیدن، واحد‌ها را خاموش می‌کنند.

اواخر ماه اوت خبرگزاری رویترز گزارش داد، در پی توافق 10 شرکت پتروشیمی کره جنوبی برای کاهش ظرفیت واحد‌های کراکر نفتا تا ۲۵ درصد، تحلیلگران هشدار داده‌اند که واحد‌های کوچک و مستقل احتمالاً تعطیل خواهند شد و برخی کارخانه‌ها نیز ممکن است در قالب طرح‌های ادغام، احیای ساختار شوند؛ اقدامی که می‌تواند تقاضای نفتا را در بزرگ‌ترین واردکننده جهانی این سوخت کاهش دهد. وزارت صنعت کره جنوبی اعلام کرده است که شرکت‌ها باید تا پایان سال جاری میلادی، خلاصه‌ای از برنامه‌های اصلاحی خود را ارائه دهند.

در همین راستا، طی سال 2025 دولت کره جنوبی در حرکتی قاطع برای تقویت صنعت پتروشیمی کشور، اعلام کرد که بررسی جامعی از طرح بازسازی ارائه‌شده توسط سه شرکت پایین‌دستی که به دنبال ادغام تأسیسات پتروشیمی با مجتمع‌های پالایشی هستند، انجام خواهد داد. سئول مهلت ارائه طرح‌های بازسازی را تا ماه دسامبر تعیین کرده است. این اقدام بخشی از تعهد دولت برای حمایت از بخش پتروشیمی است. وزارت تجارت، صنعت و انرژی کره جنوبی (MOTIE) در گزارش توجیهی صنعتی مورخ اول دسامبر که توسط پلتس (از زیرمجموعه‌های اس ‌اند ‌پی گلوبال انرژی) دریافت شده، این موضوع را اعلام کرد. دولت گفت که طرح بازسازی را از تولیدکنندگان پتروشیمی «هیوندای شیمی» و «لوت شیمی» و همچنین سومین پالایشگاه بزرگ کشور، «هیوندای اویلبانک»، دریافت کرده است.

در گزارش توجیهی صنعتی MOTIE آمده است: «این طرح با هدف تشویق شرکت‌های پتروشیمی برای مشارکت فعال در تلاش‌های بازسازی که با دیدگاه دولت برای داشتن صنعتی یکپارچه‌تر و رقابتی‌تر همسو است، طراحی شده است.» بر اساس این گزارش، شرکت‌هایی که طرح‌های خود را تا مهلت مقرر ارائه دهند، واجد شرایط دریافت حمایت دولت، شامل مشوق‌های مالی و منابعی خواهند بود که برای تسهیل‌ گذار آن‌ها به یک مدل عملیاتی پایدارتر و کارآمدتر طراحی شده‌اند.

بر اساس اعلام این وزارتخانه، این طرح برای مقابله با چالش‌های حیاتی پیش روی بخش پتروشیمی از جمله عرضه مازاد، رقابت فزاینده از سوی تولیدکنندگان چینی و کاهش حاشیه سود شرکت‌های کره‌ای تدوین شده است. MOTIE اعلام کرد که «لوت شیمی» عملیات خود در مجتمع «داسان» را تقسیم کرده و متعاقباً با «هیوندای شیمی» (یک شرکت سرمایه‌گذاری مشترک بین هیوندای اویلبانک و لوت شیمی) ادغام خواهد شد. این وزارتخانه گفت: «هدف از این ادغام، تنظیم منطقی بخشی از تأسیسات کراکر بخار (NCC) و واحد‌های تولید محصولات پتروشیمی عمومی است که مشخص شده در ایجاد مازاد ساختاری در صنعت پتروشیمی نقش دارند.» این وزارتخانه گفت که این طرح شامل ایجاد یک سیستم عملیاتی کارآمد از طریق «ادغام عمودی فرایند‌های پالایش و پتروشیمی» است. علاوه بر این، به گفته وزارتخانه، لوت شیمی قصد دارد ‌گذار خود به سمت یک سبد محصول «مبتنی بر محصولات با ارزش افزوده بالا» را تسریع کند که سودآوری بلندمدت آن را تقویت خواهد کرد.

فوریت این استراتژی پس از مشکلات مالی شرکت «یوچان ان‌سی‌سی» (YNCC) - سومین تولیدکننده بزرگ اتیلن این کشور - که پس از دریافت وام قابل توجهی از سهامدارانش به سختی از ورشکستگی اجتناب کرد، آشکارتر شده است. MOTIE می‌گوید بسیاری از شرکت‌های پتروشیمی کره جنوبی به‌طور مستقل و بدون یکپارچگی با بخش بالادستی فعالیت می‌کنند و به‌شدت به نفتای وارداتی به‌عنوان خوراک اولیه خود وابسته هستند.

این وزارتخانه افزود: «این وابستگی، آن‌ها را در برابر نوسانات قیمت جهانی و افزایش رقابت محصولات کم‌هزینه به‌ویژه از چین - که در سال‌های اخیر ظرفیت پتروشیمی خود را به سرعت گسترش داده است - آسیب‌پذیر کرده است.»

کره جنوبی بزرگ‌ترین واردکننده نفتا در آسیاست. این کشور در ۱۰ ماهه اول سال ۲۰۲۵ میلادی، 203 میلیون بشکه از این میعانات سبک را خریداری کرد که کاهش جزئی نسبت به 205 میلیون بشکه وارداتی در مدت مشابه سال قبل دارد. MOTIE گفت که در حال ترویج استراتژی متمرکز بر «ادغام عمودی» بین بخش‌های پالایش و پتروشیمی است. این رویکرد با هدف افزایش کارایی عملیاتی از طریق امکان تأمین خوراک نفتا توسط شرکت‌های پتروشیمی به‌طور مستقیم از پالایشگاه‌های محلی با هزینه کمتر دنبال می‌شود. این وزارتخانه در گزارش خود گفت که با ادغام عملیات، شرکت‌ها می‌توانند زنجیره تأمین خود را بهتر مدیریت کنند، هزینه مواد اولیه را تثبیت کرده و توانایی اقتصادی کلی را بهبود بخشند.

یک تحلیلگر انجمن صنایع شیمیایی کره در سئول در سوم دسامبر به پلتس گفت: «انتظار می‌رود این طرح، توجیه‌پذیری اقتصادی خوراک نفتا و ال‌پی‌جی را افزایش دهد و برای صنعت پتروشیمی که به‌شدت به آن نیاز دارد، تسکین ایجاد کرده و رقابت‌پذیری آن را در بازار جهانی تقویت کند.»

گمرک کره (KCS) اصلاحیه‌ای در «آیین‌نامه رسیدگی به عوارض بازپرداختی مواد اولیه صادراتی» اعلام کرد که از ۲۸ نوامبر اجرایی شده است. هدف، بهبود سهولت بازپرداخت عوارض برای شرکت‌های متمرکز بر صادرات کالا‌هایی مانند محصولات پتروشیمی است. KCS در بیانیه‌ای که در اول دسامبر توسط پلتس مشاهده شد، گفت این به‌روزرسانی برای حمایت ملموس از بخش‌های صادراتی درگیر در بحران، به ویژه صنعت پتروشیمی که به دلیل عرضه مازاد جهانی و تقاضای راکد با چالش مواجه است، طراحی شد. بر اساس مقررات جدید، بازپرداخت اضافی برای مواد اولیه‌ای که در طول یک دوره طولانی در تولید محصولات پتروشیمی صادراتی مصرف می‌شوند، مجاز خواهد بود.

مهم‌تر اینکه تجربه کره جنوبی برای ایران یک هشدار جدی است؛ هرچند ما امروز به لطف خوراک ارزان، موقعیت جغرافیایی و منابع عظیم نفت و گاز، در تولید محصولات پایه پتروشیمی مزیت داریم؛ اما اگر در فناوری‌های نو، تنوع محصولات، بهبود بهره‌وری و توسعه زنجیره ارزش سرمایه‌گذاری نکنیم، این مزیت به‌سرعت فرسوده خواهد شد و این در حالی است که رقبای منطقه‌ای مانند عربستان، قطر و حتی چین، با سرعت در حال نوسازی فناوری و کاهش هزینه تولید هستند و اگر ایران صرفاً به صادرات موادخام یا نیمه‌خام بسنده کند، مزیت قیمتی خوراک هم دیگر کافی نخواهد بود.

درس‌های کلیدی کره برای اصلاح مسیر ایران

با اتفاقاتی که در صنعت پتروشیمی کره جنوبی رخ داده، در این میان چند درس کلیدی برای ایران قابل استخراج است:

۱- تدوین سیاست صنعتی بلندمدت و الزام‌آور: ایران نیازمند یک سند ۲۰ ساله با اهداف مشخص در تکمیل زنجیره پروپیلن، توسعه مواد پیشرفته، تقویت R&D و رشد صادرات محصولات خاص است.

۲- ایجاد هاب‌های یکپارچه: سه هاب عسلویه، ماهشهر و چابهار باید به هاب‌هایی مشابه یئوسو و اولسان تبدیل شوند؛ با خطوط لوله، زیرساخت مشترک و مراکز R&D.

۳- ایجاد چبول‌های چندرشته‌ای: ایران باید ادغام شرکت‌های کوچک و تشکیل هلدینگ‌های بزرگ را در دستور کار قرار دهد. این شرکت‌ها باید یک زنجیره ارزش را برای تولید محصولات مختلف شکل دهند.

۴- تقویت صنایع پایین دستی: ایران باید از طریق پارک‌های تخصصی، تأمین مالی هدفمند، رفع موانع دسترسی به مواد اولیه خاص و حمایت صادراتی، صنایع پایین‌دستی را توسعه دهد.

۵- ورود به مواد پیشرفته و صنایع high-tech: ایران باید وارد تولید پلیمر‌های مهندسی، رزین‌های خاص، کامپاند‌ها، افزودنی‌های پیشرفته و مواد باتری شود.

۶- ایجاد و تقویت رگولاتور و سیاست‌گذار واحد: برخلاف کره‌جنوبی که دولت صرفاً سیاست‌گذار و حامی و هدایتگر صنعت پتروشیمی بوده و در سیاست‌گذاری رویه واحد و یکپارچه اعمال می‌کند؛ اما در ایران دولت عملاً هم مالک بوده، هم مدیر و هم سیاست‌گذار. این تفاوت منجر به تصمیمات جزیره‌ای و کوتاه‌مدت شده و همچنین از طریق سیاست‌هایی همچون رد دیون شرکت‌های دولتی، منجر به تکه‌تکه شدن زنجیره ارزش و قطع ارتباط زنجیره ارزش شده است.